مؤلفه‌ها و نقاط تماس کارکنان سلامت برای افزایش اهدای عضو در چارچوب بازاریابی اجتماعی: یک مرور دامنه‌ای

چکیده

زمینه. اهدای عضو یکی از راهبردهای حیاتی برای نجات جان بیماران نیازمند پیوند است. با وجود پیشرفت‌های پزشکی، کمبود عضو همچنان یک چالش جدی در نظام سلامت ایران محسوب می‌شود. کارکنان درمانی به‌عنوان نقاط تماس کلیدی، نقشی اساسی در آموزش، ترغیب و هدایت خانواده‌های اهداکنندگان بالقوه ایفا می‌کنند. بنابراین این مطالعه با هدف شناسایی مؤلفه‌ها و نقاط تماس مؤثر بر عملکرد کارکنان سلامت برای افزایش اهدای عضو در چارچوب بازاریابی اجتماعی انجام گرفته است.

روش کار. مطالعه حاضر یک مرور دامنه‌ای است که با رویکرد تحلیل مضمون کیفی انجام شده است. سؤال اصلی این مرور عبارت بود از: کارکنان درمان چه نقش‌ها، مؤلفه‌ها و نقاط تماس مؤثری در فرآیند اهدای عضو دارند و این عوامل چگونه می‌توانند بر تصمیم‌گیری خانواده‌ها و توسعه اهدای عضو تأثیر بگذارند؟ در مرحله نخست، مرور حیطه‌ای بر اساس دستورالعمل JBI و چارچوب PRISMA-ScR بر روی مقالات منتشرشده از سال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ در پایگاه‌های معتبر PubMed، Scopus، Web of Science، ProQuest، Emerald و SID انجام گرفت. پس از غربالگری از میان ۱۶۷۰ مطالعه شناسایی شده، ۱۰۸ مقاله وارد تحلیل شدند. در مرحله دوم، تحلیل مضمون با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA و اکسل برای شناسایی مضامین کلیدی صورت گرفت. فرایند غربالگری و کدگذاری توسط دو پژوهشگر مستقل انجام شد و اختلافات از طریق نظر متخصصان رفع گردید.

یافته‌ها. یافته‌ها نشان داد چهار حیطه اصلی و 19 مؤلفه بر نقش کارکنان درمان در اهدای عضو تأثیرگذارند. این حیطه‌ها شامل: ۱) نقش آموزشی و آگاهی‌بخشی (توسعه دانش، تغییر نگرش، ارائه اطلاعات به خانواده‌ها، ارتقای مهارت‌های ارتباطی، آگاهی حقوقی، آموزش اخلاقی، به‌روزرسانی دانش تخصصی)، ۲) نقش ارتباطی (ارتباط موثر، ایجاد اعتماد، ارتباط بین‌فردی و تیمی، مدیریت عواطف خانواده‌ها)، ۳) پویایی روانی و عاطفی (مدیریت فرسودگی، خستگی شغلی، استرس، مقاومت عاطفی)، و ۴) سیاست‌ها و حمایت‌های نهادی (حمایت حرفه‌ای، حمایت قانونی، سیاست‌های شفاف، ترغیب کارکنان به مشارکت) بودند.

نتیجه‌گیری. با توجه به ماهیت چندبعدی فرآیند اهدای عضو، توسعه این نظام مستلزم نگاهی فراتر از جنبه‌های صرفاً بالینی و فنی است. بر اساس تحلیل شواهد موجود، توصیه می‌شود سیاست‌گذاران و مدیران نظام سلامت، کارکنان درمان را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل تغییر رفتار در حوزه اهدای عضو مورد توجه قرار دهند و برنامه‌های آموزشی، ارتباطی، حمایتی و مدیریتی را به‌صورت یکپارچه طراحی و اجرا کنند. همچنین، استقرار پروتکل‌های استاندارد ارتباط با خانواده‌ها، تقویت حمایت‌های روانی و حرفه‌ای از کارکنان و بهره‌گیری از رویکردهای مبتنی بر بازاریابی اجتماعی می‌تواند زمینه ارتقای عملکرد نظام اهدای عضو را فراهم سازد. توجه به این الزامات در سطوح سیاست‌گذاری، آموزش و مدیریت خدمات سلامت می‌تواند به افزایش مشارکت خانواده‌ها، بهبود فرآیندهای تصمیم‌گیری و توسعه پایدار اهدای عضو در کشور کمک کند.

پیام مقاله · کارکنان درمان یکی از مهم‌ترین نقاط تماس در فرآیند اهدای عضو هستند و نقش آنان فراتر از انتقال اطلاعات پزشکی است.

· آموزش تخصصی، آگاهی حقوقی و مهارت‌های ارتباطی کارکنان درمان می‌تواند کیفیت تعامل با خانواده‌ها و احتمال رضایت به اهدای عضو را افزایش دهد. · اعتمادسازی، همدلی و مدیریت عواطف خانواده‌ها از مؤثرترین عوامل ارتباطی در تصمیم‌گیری برای اهدای عضو محسوب می‌شوند.

· فرسودگی شغلی، استرس و خستگی عاطفی کارکنان درمان می‌تواند اثربخشی آنان را در فرآیند اهدای عضو کاهش دهد.

· حمایت‌های قانونی، سیاست‌های شفاف و ساختارهای سازمانی یکپارچه، مشارکت کارکنان درمان در برنامه‌های اهدای عضو را تسهیل می‌کند.

· کارکنان درمان در چارچوب بازاریابی اجتماعی، نقش محوری در عناصر «افراد (People)»، «ترویج (Promotion)» و «فرآیند (Process)» دارند.

· ادغام آموزش اهدای عضو در برنامه‌های دانشگاهی، تدوین پروتکل‌های استاندارد ارتباط با خانواده‌ها و توسعه حمایت‌های روانی و سازمانی می‌تواند به افزایش نرخ اهدای عضو کمک کند.