چارچوب آموزش در علوم پزشکی مبتنی بر شبیه‌سازی: تحلیل روندهای جهانی و روش دلفی

چکیده

زمینه. آموزش مبتنی بر شبیه‌سازی به‌عنوان یکی از مؤثرترین رویکردهای آموزش در علوم پزشکی، در سال‌های اخیر رشد چشمگیری یافته است. با این حال، تحولات سریع فناوری و نیز تغییرات در نسل یادگیرندگان، نیازمند نگاهی چارچوب محور به توسعه و سیاست‌گذاری در این حوزه است. هدف از این مطالعه، طراحی یک چارچوب برای آموزش علوم پزشکی مبتنی بر شبیه‌سازی با استفاده از تحلیل روندهای جهانی و روش دلفی بود.

روش کار. پژوهش حاضر یک مطالعه ترکیبی (Mixed-methods) بود که در دو فاز طراحی و اجرا شد. در فاز اول، جستجوی سیستماتیک در پایگاه‌های اطلاعاتی PubMed، Scopus، Web of Science، Embase و موتور جستجوی Google Scholar برای شناسایی مقالات منتشر شده در فاصله بین سال‌های 2015 تا 2025 میلادی انجام شد. در مجموع 2416 مقاله شناسایی شد که پس از حذف موارد تکراری و اعمال معیارهای ورود و خروج، 81 مطالعه وارد تحلیل نهایی شدند. مطالعاتی وارد تحلیل شدند که به روندهای جهانی، فناوری‌های نوظهور و چشم‌انداز آینده آموزش مبتنی بر شبیه‌سازی در علوم پزشکی پرداخته بودند. داده‌ها با استفاده از روش تحلیل موضوعی و تحلیل علم‌سنجی، با بهره‌گیری از Excel 2019، تجزیه و تحلیل شدند. در فاز دوم، جهت اعتبارسنجی روندهای استخراج‌شده و توسعه چارچوب، از روش دلفی سه‌مرحله‌ای (با حضور 25 نفر از خبرگان مرتبط) استفاده شد. در هر مرحله، شرکت‌کنندگان میزان اهمیت، احتمال وقوع و تأثیر روندهای شناسایی‌شده را ارزیابی کردند. شاخص نسبت اعتبار محتوا (CVR)، میانگین رتبه‌بندی برای تحلیل میزان توافق و رویکرد تحلیل محتوای کیفی متعارف و نرم‌افزارهای SPSS 26 و NVivo 12استفاده شد و مؤلفه‌هایی که به اجماع نرسیدند حذف شدند.

یافته‌ها. بر اساس ترکیب نتایج حاصل شده از دو فاز مطالعه، یک چارچوب سه‌لایه‌ای طراحی گردید: ۱) روندها و پیشران‌های جهانی (نظیر تحول فناوری (هوش مصنوعی، واقعیت ترکیبی، متاورس)، داده‌محوری، تغییر نقش اساتید و یادگیرندگان، یادگیری شخصی‌سازی‌شده، الزامات اخلاقی و قانونی نوین در شبیه‌سازی و گسترش آموزش بین‌حرفه‌ای و تیم محور)، ۲) راهبردهای پاسخ و انطباق سازمانی (از جمله توسعه زیرساخت‌ها، بازآموزی هیئت علمی، بازنگری در برنامه درسی) و ۳) پیامدهای آینده‌نگر آموزشی (مانند افزایش اثربخشی آموزشی، بهبود آمادگی بالینی، کاهش خطاهای پزشکی و چابکی سیستم آموزشی).

نتیجه‌گیری. برنامه‌ریزی در آموزش مبتنی بر شبیه‌سازی در حوزه علوم پزشکی مستلزم شناخت روندهای نوظهور و تدوین چارچوب های انعطاف‌پذیر است. چارچوب ارائه‌شده در این مطالعه می‌تواند به عنوان نقشه راهی برای دانشگاه‌ها، مراکز شبیه‌سازی و سیاست‌گذاران حوزه آموزش پزشکی در مسیر آینده‌ و همچنین ابزار راهبردی برای طراحی سیاست‌ها، توسعه منابع و انطباق نظام آموزشی با تحولات جهانی باشد.

پیام مقاله

· آموزش مبتنی بر شبیه‌سازی به رکن اصلی آموزش علوم پزشکی تبدیل شده، اما شتاب فناوری‌های نوظهور و تغییر نسل فراگیران، ضرورت گذار از رویکردهای موردی به چارچوب‌های آینده‌نگر را حیاتی ساخته است.

· پژوهش‌های پیشین عمدتاً بر پیامدهای کوتاه‌مدت آموزشی متمرکز بوده و فاقد چارچوبی جامع‌اند که روندهای جهانی، راهبردهای سازگاری سازمانی و پیامدهای بلندمدت را هم‌زمان پیوند دهد؛ این خلأ به پراکندگی سیاست‌گذاری و سرمایه‌گذاری ناکارآمد منجر شده است.

· با تلفیق مرور دامنه‌ای نظام‌مند و دلفی سه مرحله ای، چارچوبی سه‌لایه و اعتبارسنجی‌شده (روندها و پیشران‌های جهانی، راهبردهای انطباق سازمانی، پیامدهای آینده‌نگر آموزشی) با معیارهای «اهرم‌بودن» و «تأثیرگذاری اجرایی» ارائه شد که از سطح توصیف فراتر رفته و به طراحی راهبردی می‌رسد.

· با اجماع قوی خبرگان، نقشه راهی عملی برای دانشگاه‌ها و سیاست‌گذاران فراهم شد؛ اما شکاف به‌طور کامل پر نشده، چون چارچوب هنوز در عمل آزمون تجربی و ارزیابی هزینه-اثربخشی نشده است.